معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - آموزش - طريقه دار ابو الفضل
آموزش
طريقه دار ابو الفضل
در شماره قبل از بحثِ آرايشهاى صورى، موضوع املا (رسم الخط) را يادآور شديم، در اين شماره نيز آن را از زاويه جدا يا پيوسته نويسىِ كلمهها پى مىگيريم.
اى (حرف ندا) :هميشه جدا از منادا نوشته مىشود: اى خدا، اى مردم.
اين و آن: جدا از كلمه پس از خود نوشته مىشود: آنكه، اينكه، اينجا، آنجا و... .
همين و همان: جدا از كلمه پس از خود نوشته مىشود: همين كتاب، همان ميز، همان جا.
هيچ: همواره، جدا از كلمه پس از خود نوشته مىشود: هيچ كدام، هيچ يك، هيچ كس.
چه: جدا از كلمه پس از خود نوشته مىشود، مگر در: چرا، چقدر، چسان، چگونه، چطور.
چه، همواره به كلمه پيش از خود مىچسبد: كتابچه، ماهيچه، كمانچه، قباله نامچه.
را: در همه جا جدا از كلمه پيش از خود نوشته مىشود: تو را، كدام را و...، مگر در موارد زير: چرا (در معناى «براى چه؟») و در معناى «آرى» در پاسخ به پرسشِ منفى.
كه: جدا از كلمه پيش از خود نوشته مىشود: چنانكه، آنكه.
به: در موارد زير، پيوسته نوشته مىشود:
١ ـ هنگامى كه بر سر فعل يا مصدر بيايد: بگفتم، بروم، بنمايد، بگفتن.
٢ ـ هنگامى كه به صورتِ بدين، بدان، بدو، بديشان، به كار رود.
٣ ـ هر گاه صفت بسازد: بنام (مشهور)، مثال: بوعلى سينا دانشمند بنامى است. اما «به نام خدا» و امثال آن جدا نوشته مىشود.
به، در ساير موارد، جدا نوشته مىشود: به شما، به خانه، رو به رو، گام به گام و... .
نكته:
١ ـ حرف «به» كه در آغاز بعضى از تركيبهاى عربى ميآيد از نوعِ حرفِ اضافه فارسى نيست و به كلمه بعد، مىچسبد: بنفسه، بعينه، بشخصه، ما بازاء، بذاته و... .
٢ ـ هر گاه «باى زينت»، «نون نفى»، «ميم نهى» بر سر افعالى كه با الف مفتوح يا مضموم آغاز مىشوند (مانند انداختن، افتادن، افكندن) بيايد، «الف» در نوشتن حذف مىشود: بينداز، نيفتاد، ميفكن.
بى: بى، هميشه جدا از كلمه پس از خود نوشته مىشود، مگر آنكه، كلمه بسيط گونه باشد؛ يعنى معناى آن دقيقاً مركب از معانىِ اجزاى آن نباشد، مثل: بيهوده.
مى و همى: همواره جدا از كلمه پس از خود نوشته مىشود: مىخواند، مىگويد، همى گويد.
تر و ترين: همواره جدا از كلمه پيش از خود نوشته مىشود، مگر در پنج كلمه زير: بهتر، مهتر، كهتر، كمتر، بيشتر.
ها (نشانه جمع): همواره جدا نوشته مىشود: كتابها، درختها، آنها، اينها.
هم: جدا از كلمه پس از خود، نوشته مىشود، مگر در موارد زير:
١ ـ كلمه، بسيط گونه باشد (يعنى دو كلمه به گونهاى به هم اتصال دارند كه گويى يك كلمه بسيط و ساده به حساب ميآيند)، مثل: همراه، همكار، همسايه.
٢ ـ جزء دوم با مصوّتِ «آ» شروع شود: همآيش، همآورد.
نكتههايى درباره جدا يا پيوسته نويسى
از آنچه درباره شيوه املا نويسى در شماره قبل و اين شماره خوانديد، حتماً به اين نتيجه رسيدهايد كه شيوه امروزين املا، جدا نويسى است؛ يعنى شيوهاى كه در همه مقاطع تحصيلىِ مدارس و نيز دانشگاهها، رايج است. اما برخى به اين شيوه، ايراد مىگيرند، لذا نكتههاى را يادآور مىشويم:
١ ـ مرورى بر املاى فارسى معاصر نشان ميدهد كه از سى سال قبل به اين سو، رسم الخط فارسى به طرف جدا نويسى حركت كرده است. اگر نگاهى به كتابهاى فارسىِ بيست سال قبل بيفكنيد خواهيد ديد كه نويسندگان آن زمان ـ كه امروز جدا نويسى پيشه كردهاند ـ همه كلمهها را پيوسته مىنوشتند؛ عبارتهاى «اينستكه»، «آنستكه»، «همانگونه»، «همانصورت»، «همينگونه»، «هيچوقت»، «هيچگاه» و... را همه دانشآموزان از دبستان تا دبيرستان، به همين صورت، پيوسته مىنوشتند.
وقتى كه از حدود بيست سال قبل، ويراستاران به صورت جدّى به اصلاح رسم الخط كتابها اهتمام ورزيدند به ناهمآهنگىها و استثناهاى فراوان و پيچ در پيچ برخوردند كه كار را براى آنان در ويرايش كتابها مشكل مىساخت.
از سوى ديگر، با رواج رايانه، برنامه نويسان در كار كردن با املاى فارسى به شيوه پيوسته نويسى، مشكلات جدّى داشتند. همه اينها رسم الخطى را مىطلبيد كه بتواند جوابگوى نيازهاى روز باشد. از اينرو، اساتيد فن با پشتوانه غنى از زبانشناسى، زيبايىشناسى و دستور زبان، شيوه جدا نويسى را پيشنهاد و سپس به صورت جدّى دنبال كردند.
آسانتر بودنِ آموزش جدا نويسى، خيلى واضح است؛ چون مثلاً اگر شما به يك خارجىِ غير فارسى زبان ـ كه در صدد آموزش زبان فارسى است ـ يا به دانش آموزانِ ابتدايى و راهنمايى بگوييد كه مثلاً «ها» (نشانه جمع فارسى) در همه جا جدا نوشته مىشود: كتابها، درختها، آنها، اينها و... در اينصورت او هيچ گاه غلط نمىنويسد. اما اگر به شيوه پيوسته نويسى به آنها آموزش دهيد بايد استثناهاى زيادى را فهرست كنيد.
٢ ـ در ميان صاحب نظران املاى فارسى، سه ديدگاه وجود دارد: پيوسته نويس كامل، جدا نويس كامل و گروه معتدل. در اينجا به اجمال اين سه ديدگاه را توضيح ميدهيم:
الف) پيوسته نويسان كامل: اينان معتقدند كه بايد كلمههاى مركّب، متصل و بر روى هم نوشته شود. به مزاح بايد گفت كه انديشه آنان در اين عبارت كه پشت بعضى ماشينها نوشته شده، تجلّى يافته است:
«منمشتعلعشقعليمچكنم»
بارى، تندروهاى پيوسته نويس اينگونهاند كه همه كلمهها را متصل مىنويسند. اما حرف آنان سالهاست كه شوخىِ مطلق است.
ولى پيوسته نويسان جدّى و واقعى كسانياند كه واژههاى مركب را متصل مىنويسند، مثل: «همانطوريكه»، «همانگونكه»، «آنستكه» و... .
گروه معتدلتر پيوسته نويسان كسانياند كه كلمههاى فوق را اينگونه مىنويسند: «همانطور كه»، «همانگونه كه»، «آنست كه» و.... .
ب) جدا نويسانِ كامل :اين نظريه پردازان معتقدند: بايد همه حرفهاى يك كلمه را جدا نوشت؛ مثلاً «علم» را اينگونه بنويسيم: «ع ل م». حتى همانند خط لاتين، كلمهها را از چپ به راست بنويسيم.
بنده نسخهاى از «گلستان» سعدى را در كتابخانه مرحوم آية الله مرعشى نجفى ديدم كه به همين شيوه چاپ شده است؛ يعنى همه حروف كلمهها جداست؛ به اين شكل: مننت خداى را عزز و جلل كه ط اعتاش موجب قربت است و... (منت خداى را عز و جل كه طاعتش موجب قربت است و...)
يكى از استدلالهاى اين گروه آن است كه: ما به جدا نويسىِ كامل، عادت نكرهاديم؛ اگر عادت كنيم و مأنوس شويم به راحتى خواهيم پذيرفت؛ مثلاً كلمههايى مثل: داور، دروغ و... را به آسانى مىخوانيم، چون هميشه آنها را به همين گونه ديدهايم، اما بعضى كلمههاى اين جمله براىمان نامأنوس است: «داور دروغ را بهتر از او مىفه مد».
ج) گروه معتدل: نظريه اين گروه، نه همچون پيوسته نويسانِ كامل است و نه مانند جدا نويسانِ كامل. ديدگاه آنان، همين رسم الخطى است كه در سراسر اين مجله مىخوانيد و دستور آن در همين مقاله و مقاله قبلى، آمده است. املاى كتابهاى مدارس نيز به همين شيوه است.
قاعدههاى ديگر املايى
آنچه تا بدينجا نوشتيم مربوط به جدا يا پيوستهنويسى كلمهها بود، اما چند قاعده ديگر هم هست كه آنها را شرح ميدهيم:
كسره اضافه
نشانه كسره اضافه در خط آورده نمىشود، مگر براى رفع ابهام در كلماتى كه دشوارى ايجاد مىكند: اسبِ سوارى، اسبْ سوارى
«ى»، در كلمههاى عربىِ مختوم به «ى» (كه «آ» تلفظ مىشود) در اضافه به كلمه بعد از خود به «الف» تبديل مىشود: عيساى مسيح، موساى كليم، هواىِ نفس، كُبراى قياس.
تنوين، تشديد و اعرابگذارى
آوردن تنوين (در صورتى كه تلفظ شود) در نوشتههاى رسمى و نيز در متون آموزشى، الزامى است. تنوين به صورتهاى زير نوشته مىشود:
١ ـ تنوين نصب :در همه جا به صورتِ «اً / ـاً» نوشته مىشود: ابداً، موقّتاً و... .
تبصره :١كلمههاى مختوم به همزه، مانند جزء، استثناء، ابتداء، هر گاه با تنوين نصب همراه باشد، همزه آنها روى كرسى «ي » ميآيد و تنوين، روى «الفِ» بعد از آن قرار مىگيرد: جزئاً، ابتدائاً، استثنائاً.
تبصره :٢تاء عربى «ة / ـة» اعم از آنكه در فارسى به صورتِ «ت» يا «ه / ـه» (هاى غير ملفوظ) نوشته يا تلفظ شود، در تنوين نصب، بدل به «ت» كشيده مىشود و علامت تنوين روى الفى قرار مىگيرد كه پس از «ت» ميآيد، مانند: نتيجتاً، موقّتاً، نسبتاً، مقدّمتاً، حقيقتاً.
٢ ـ تنوين رفع و تنوين جرّ: در همه جا به صورت ـٌ و ـٍ نوشته مىشود و فقط در تركيباتِ مأخوذ از عربى كه در زبان فارسى رايج است، به كار ميرود: مشارٌ اليه، مضافٌ اليه، اباً عن جدٍ، باىّ نحوٍ كان.
تشديد: گذاشتنِ تشديد، هميشه ضرورت ندارد، مگر در جايىكه موجب ابهام و التباس شود، مثل: مسلم، مسلّم / بنا، بنّا / معين، معيّن.
اعرابگذارى: در حدى لازم است كه احتمال بدخوانى داده شود: عُرضه، عَرضه / سَرْچشمه، سرِ چشمه / حرف، حِرَف.
* واژههاى داراى هجاى ميانىِ «وو» با يك واو نوشته مىشود: طاوس، داود، كيكاوس.
* نام و نام خانوادگى اشخاص، مطابق شناسنامه آنها نوشته مىشود، هر چند با شيوه املايى ما همخوانى نداشته باشد؛ مثلاً «حسينعلى عليزاده» طبقِ رسم الخط جديد، بايد «حسينعلىِ عليزاده» نوشته شود، اما بايد همان صورتِ شناسنامهاى آن را حفظ كرد.
* * *
پى نوشتها:
مرورى بر املاى فارسى معاصر نشان ميدهد كه از سى سال قبل به اين سو، رسم الخط فارسى به طرف جدا نويسى حركت كرده است. اگر نگاهى به كتابهاى فارسىِ بيست سال قبل بيفكنيد خواهيد ديد كه نويسندگان آن زمان ـ كه امروز جدا نويسى پيشه كردهاند ـ همه كلمهها را پيوسته مىنوشتند.
وقتى كه از حدود بيست سال قبل، ويراستاران به صورت جدّى به اصلاح رسم الخط كتابها اهتمام ورزيدند به ناهمآهنگىها و استثناهاى فراوان و پيچ در پيچ برخوردند كه كار را براى آنان در ويرايش كتابها مشكل مىساخت.
نام و نام خانوادگى اشخاص، مطابق شناسنامه آنها نوشته مىشود، هر چند با شيوه املايى ما همخوانى نداشته باشد؛ مثلاً «حسينعلى عليزاده» طبقِ رسم الخط جديد، بايد «حسينعلىِ عليزاده» نوشته شود، اما بايد همان صورتِ شناسنامهاى آن را حفظ كرد.